MARSZAŁEK JÓZEF PIŁSUDSKI PIERWSZY HONOROWY OBYWATEL RADOMSKA
Biogram Marszałka Józefa Piłsudskiego
        
12 maja każdego roku mija kolejna rocznica śmierci Józefa Piłsudskiego w 2007 siedemdziesiąta druga. Nie ma chyba osoby w naszym kraju, która nie wiedziałaby kim był Piłsudski. Przez jednych uwielbiany, przez innych nienawidzony Marszałek Piłsudski na stałe wpisał się w historię Radomska. To właśnie on jako pierwszy otrzymał tytuł honorowego obywatela naszego miasta.
Józef Klemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 roku w majątku Zułów na Litwie, jako syn Józefa i Marii z Bielewiczów. We wrześniu 1877 roku 10–letni Ziuk stał się uczniem I klasy gimnazjum w Wilnie. Już wtedy żywił nienawiść do Rosjan. Znaczące są słowa młodego Ziuka. Twierdził, że „gdy tylko skończę lat 15 (a więc osiągnie według swego ówczesnego mniemania szczyt dojrzałości) to zrobię powstanie i wypędzę Moskali z Podbrzezia”.
Znamienne jest to, że wiele lat życia, Piłsudski spędził na walce z Rosjanami. W 1882 roku Piłsudski wraz z bratem i kolegami założyli kółko samokształceniowe „Spójnia”. W grudniu 1883 r. do rąk Piłsudskiego trafiły pisma socjalistyczne np. wydawany w Warszawie „Proletariat”. W listopadzie 1884 roku umiera matka Piłsudskiego, dla którego był to wielki cios. W IV–VI 1885 roku Piłsudski złożył ustne i pisemne egzaminy maturalne. Jesienią tegoż roku rozpoczął studia medyczne w Charkowie. Już wtedy wykazywał aktywność polityczną.

W marcu 1886 roku dwa dni spędził w areszcie za udział w manifestacji z okazji 15 rocznicy uwłaszczenia. Późna wiosną 1886 r. po sesji egzaminacyjnej wrócił do Wilna i podjął decyzje o przeniesieniu się z Charkowa do Dorpatu. Za udział w organizacji spiskowej został aresztowany 22 marca 1887 roku. 20 kwietnia tegoż roku trybem administracyjnym został skazany na 5 lat zesłania na Syberię. Więzienny szlak Piłsudskiego wiódł przez Wilno, Petersburg, moskiewskie Butyrki, Niżny Nowogrod, Perm, Tomsk, Krasnojarsk do Irkucka. Tam podczas buntu więźniów został pobity. W przeddzień Wigilii 1887 r. dotarł do miejsca przeznaczenia – Kireńska. Przebywał tam do lipca 1890 r.

W Kireńsku poznał swoją pierwszą miłość Leonardę Lewandowską. Później przebywał w Irkucku i Tunce. Wyrok zesłania upłynął 20 kwietnia 1892 roku. Do Wilna Piłsudski dotarł 1 lipca 1892 r. Już w czasie zesłania zdecydował się podjąć działalność w ruchu socjalistycznym. Od lutego 1893 r. był członkiem Sekcji Litewskiej Polskiej Partii Socjalistycznej. W lutym 1894 roku stał się oficjalnie członkiem Centralnego Komitetu Robotniczego PPS. Był organizatorem struktur partyjnych oraz redaktorem „Robotnika”.

Pierwszy numer tego pisma zredagował i wydał w połowie lipca 1894 r. Cały czas był poszukiwany przez rosyjską policję. 14 maja 1898 r. Piłsudski przeszedł na kalwinizm. Dzięki temu mógł ożenić się z Marią Juszkiewiczową . Ich ślub odbył się 15 lipca 1899r. W nocy z 21/22 lutego 1900 r. został aresztowany w swoim łódzkim mieszkaniu przez rosyjskich żandarmów, którzy podczas przeszukania znaleźli 9 stron 36 numeru „Robotnika”. 17 kwietnia po wstępnym śledztwie w Łodzi, został osadzony w X Pawilonie warszawskiej Cytadeli. Groziła mu wówczas nawet kara śmierci. Aby jej uniknąć po konsultacji z rafałem Radziwiłowiczem zaczął symulować chorobę psychiczną.
        
Podczas rozmowy dyrektor warszawskiego szpitala dla obłąkanych Iwan Szabasznikow wykrył podstęp Piłsudskiego, ale oczarowany jego opowieściami z zesłania potwierdził chorobę psychiczną przyszłego Marszałka Polski. W grudniu Piłsudski został przewieziony do szpitala psychiatrycznego w Petersburgu. W połowie marca 1901 r. przy pomocy lekarza Władysława Mazurkiewicza uciekł ze szpitala. Udał się do Lwowa, a następnie w listopadzie 1901 r. do Londynu, skąd powrócił w kwietniu 1902 r. W połowie tegoż miesiąca był już w Krakowie gdzie zaopatrzony w fałszywy paszport mógł ponownie przekroczyć granicę Królestwa.

W październiku 1902 r. wydał pierwszy numer pisma „Walka”. Od końca 1902 r. był pewien, że „zbliża się czas, gdy i kamienie mówić zaczną”. Przewidywał ideowy ferment i wystąpienie Polaków. W tym celu jego zdaniem należało do walki o niepodległość włączyć wszystkie warstwy społeczne oraz rozszerzyć ją na wszystkie zabory.

Wraz z wybuchem wojny rosyjsko–japońskiej (luty 1904) zaczął się rozłam w PPS. Piłsudski optował za przekształceniem partii w organizację kadrową. Starał się m.in. o wsparcie ze strony Japonii. Udał się w tym celu do Tokio, ale efekt jego podróży był niewielki. Otrzymał tylko 20 tys. funtów na zakup materiałów wybuchowych. Po wybuchu rewolucji w Rosji Piłsudski wbrew zdaniu tzw. młodych opowiadał się zdecydowanie za odseparowaniem działań Polaków od Rosjan. Poza tym nie wierzył w sukces ogólnorosyjskiej rewolucji. W tym czasie nie przewidywał wciągania bojowców PPS w akcje doraźne. Opowiadał się za przygotowaniem operacji wojskowych. Generalnym sprawdzianem tego typu akcji miał być atak na kasę powiatową w Tomaszowie Mazowieckim, odwołaną ze względu na fatalny w skutkach wypadek, jakiemu pod Milanówkiem uległ Walery Sławek. Jedynym sukcesem bojowców była udana akcja, jaką w listopadzie 1906 r. przeprowadził pod Rogowem Marecki napadając na pociąg pocztowy. Kilka dni później 22 listopada na zjeździe w Wiedniu doszło do rozłamu w PPS. Piłsudski staje na czele PPS – Frakcja Rewolucyjna.

Od końca 1906 r. Piłsudski nie miał wątpliwości, że prace przygotowawcze do kolejnej akcji powstańczej muszą być rozszerzone poza obszar Królestwa. Przygotowywał akcję, której celem było zdobycie odpowiedniej ilości monety(według szacunku 200 tys. rubli). Początkowo planowano napad na kijowską filię Banku Państwowego. Ostatecznie zdecydowano się na napad na pociąg pocztowy na stacji kolejowej w Bezdanach. Przygotowania komplikowały się na skutek spraw osobistych Piłsudskiego. Było nim uczucie do poznanej w maju 1906 r. towarzyszki „Oli” – Aleksandry Szczerbińskiej członkini OB.

Latem i jesienią 1907 r. trwały przygotowania do akcji. Wtedy właśnie podczas jednego ze spacerów nad brzegiem Dniepru Piłsudski wyznał Szczerbińskiej, że ją kocha. Jego małżeństwo przeżywało wyraźny kryzys, do którego przyczyniła się również śmierć pasierbicy Wandy Juszkiewiczówny w sierpniu 1908 r.

26 września 1908 r. doszło w końcu do udanej akcji pod Bezdanami podczas której udało się zdobyć ponad 200 tys. rubli. Przewieziono je do Galicji z przeznaczeniem na uregulowanie kwestii finansowych, udzielenie pomocy uwięzionym oraz podjęcie prac o czysto militarnym charakterze. Piłsudski ogłosił wówczas program ewolucji, a tym samym wytyczył nowe cele PPS – Frakcji Rewolucyjnej. W tym czasie pod koniec czerwca 1908 r. we Lwowie zawiązany został Związek Walki Czynnej. Na przełomie 1908/09 roku zaangażował się w działania zmierzające do utworzenia własnej siły zbrojnej.
        
Pod koniec sierpnia 1909 r. PPS – Frakcja Rewolucyjna powróciła do starej nazwy – PPS. Wytyczył wówczas nowe zadania w walce o niepodległość. Pierwszym etapem w drodze do jej odzyskania było utworzenie tajnej organizacji militarnej. Dzięki możliwościom prawnym zawiązały się w Galicji zawiązki strzeleckie: Związek Strzelecki we Lwowie i towarzystwo „Strzelec” w Krakowie. W sierpniu 1913 r. w Stróży koło Limanowej powstała szkoła Związku Strzeleckiego. Plan działania Piłsudskiego przewidywał proklamowanie rządu oraz ogłoszenie wojny. Realizował go w pierwszych dniach sierpnia 1914 r. W starciach zbrojnych zamierzał występować jako taktyczny sojusznik monarchii habsburskiej. W tym czasie był już bowiem Komendantem Głównym wszystkich sił zbrojnych (od 1 grudnia 1912 r. Strzelca, od połowy tego miesiąca Drużyn). Stał się nim dla ludzi z całego swego otoczenia.

Wojna powszechna tak oczekiwana stanowiła dla Komendanta ważny etap w życiu, którego celem była wolna Polska, głównym zaś wrogiem w jej powstaniu carska Rosja. 3 sierpnia 1914 r. na krakowskich Błoniach, w tzw. Oleadrach Stworzona została Kadrówka. Oddział ten liczył 144 osoby. Miał to być kadrowy materiał dla przyszłej armii polskiej. Piłsudski w przemówieniu zwrócił uwagę, że są „żołnierzami polskimi, których znakiem jest odtąd orzeł biały”. Żołnierze „Kadrówki” stali się czołówką wojska polskiego „idącego walczyć za oswobodzenie ojczyzny”.

Do boju „o Polskę” wyruszono 6 sierpnia 1914 r. kierując się w stronę Miechowa, choć Piłsudski opowiadał się za wkroczeniem do Zagłębia Dąbrowskiego. 9-10 sierpnia ukazała się odezwa fikcyjnego Rządu Narodowego utworzonego przez Piłsudskiego. W jego imieniu oddziały strzeleckie tworzyły na zajętych terenach miejskie Komisariaty Rządu Narodowego. 16 sierpnia 1914 r. Sikorski w imieniu Piłsudskiego zgłosił jego akces do powstałego Naczelnego Komitetu Narodowego. Sam Piłsudski stworzył wówczas PON i POW. 9 sierpnia 1914 r. od właściciela majątku Czaple Małe Eustachego Romera otrzymał swego ulubionego konia „Kasztankę”.

5 listopada 1914 r. w Kielcach oddziały Piłsudskiego złożyły przysięgę na wierność monarchii habsburskiej. 12 grudnia 1914 r. oddziały Komendanta wkroczyły do Nowego Sącza. Tam pułk Piłsudskiego przekształcił się w I Brygadę. W 1915 r. Piłsudski rozpoczął swoistą licytację o Polskę składającą się z ziem wszystkich trzech zaborów.

W kwietniu 1915 roku mieszkanki Radomska wydały specjalną odezwę do II i III pułku Legionów Polskich. Czytamy w niej m.in. „Nie mamy kwiatów i złota nie mamy składamy więc wiązankę słów gorących, w których odnajdziecie to, czem drgać powinny serca wszystkich Polaków: odnajdziecie w nich, równą Waszej, chęć poświęcenia życia dla Polski.(…) Idźcie i zwyciężajcie, a my pracować będziemy, aby posiew krwi Waszej obfity wydał plon w Polsce Wolnej i Niepodległej”.

Podczas działań wojennych 27 lutego 1916 roku Piłsudski zdecydował się na powrót na łono Kościoła Katolickiego. Akt wyrzeczenia się protestantyzmu sporządził kapelan 1 pułku ksiądz Ciepichałł, poświadczył zaś Sosnkowski i Wieniawa.
        
Piłsudski przez cały czas trwania wojny dążył do usamodzielnienia sił polskich. Niezadowolony z posunięć wojskowych austriackich 29 sierpnia 1916 roku złożył podanie o dymisję. Wcześniej spowodował tzw. kryzys odznakowy, który udowodnił, że żołnierze legionowi w większości będą słuchać jego rozkazów. 3 sierpnia został odesłany na urlop. Pismo o przyjęciu dymisji wyekspediowano do niego 26 września 1916 r. Czasowo więc droga powrotu Piłsudskiego do armii była zamknięta. Zaangażował się więc w działalność władzy cywilnej tj. Tymczasowej Rady Stanu. 16 stycznia 1917 r. podporządkował jej POW.

Po wybuchu rewolucji w Rosji utwierdził się w przekonaniu, że przewidywana przezeń ewentualność wyeliminowania z wojny Rosji, a w dalszej kolejności państw centralnych stała się bardzo realna. Ostatecznie zdecydował się zerwać z państwami centralnymi. Ponieważ tworzenie struktur dyspozycyjnych dla ugrupowań politycznych (Organizacja A i B) znajdowało się w powijakach znów zdecydował się wykorzystać Legiony. Pomimo dymisji w dalszym ciągu pozostał faktycznym dowódcą skupionych w I i III oraz częściowo II Brygady legionistów. 2 lipca 1917 roku ustąpił z TRS, a następnie odmówił złożenia przysięgi na wierność państwom centralnym powodując tzw. kryzys przysięgowy. Po tym wydarzeniu został aresztowany przez tajna policję niemiecką. Przebywał w więzieniu w Gdańsku i Szpandawie, twierdzy Wesel, w końcu trafił do Magdeburga.

Podczas jego internowania 7 lutego 1918 r. urodziła mu się córka Wanda. W sierpniu 1918 r. jego towarzyszem niedoli został Sosnkowski. Po wybuchu rewolucji w Niemczech i wcześniejszych nieudanych próbach nakłonienia go do złożenia przysięgi wierności wieczorem 9 listopada 1918 r. pociągiem specjalnym został odesłany do Warszawy.

10 listopada 1918 r. na Dworcu Wiedeńskim witali Piłsudskiego m.in. dowódca Komendy Naczelnej POW nr 1 płk Adam Koc oraz regent Książe Zdzisław Lubomirski. Dzień później Piłsudski przejął od Rady Regencyjnej władzę wojskową. Żądał wówczas by żołnierze zachowywali się „zupełnie spokojnie i nie prowokowali więcej narodu polskiego, a wszyscy jak jeden mąż wrócicie do waszej ojczyzny”.

14 listopada 1918 r. Piłsudski przejął od Rady Regencyjnej pełnię władzy. Nie zamierzał jednak został dyktatorem. Dwa dni później oznajmił państwom Ententy o istnieniu niepodległego państwa obejmującego ziemie zjednoczonej Polski.

18 listopada rozpoczął urzędowanie jako minister spraw wojskowych w rządzie Moraczewskiego. 22 listopada został wybrany Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. 26 listopada wydał dekret w sprawie wyborów. Trzy dni później zamieszkał w Belwederze. W tym czasie rozpoczęły się walki o granicę wschodnią Polski. 7 grudnia 1918 r. prowadził rozmowy z wysłannikami KNP (uznawanego przez państwa Ententy za przedstawiciela Polski) w sprawie rekonstrukcji rządu. W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 roku udało mu się powstrzymać zamach płk Januszajtisa. 16 stycznia po powstaniu rządu Paderewskiego KNP uznał Piłsudskiego za Tymczasowego Naczelnika Państwa. 26 stycznia 1919 r. odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. 10 lutego Piłsudski dokonał inauguracji obrad Sejmu. Dziesięć dni później został wybrany Naczelnikiem Państwa.
        
Przez cały czas trwały walki o granice Polski. 16 lutego 1919 r. podpisano rozejm z Niemcami. 20 kwietnia granicę Polski przekroczyły pierwsze oddziały armii Hallera. Dzień później wojska polskie zajęły Wilno. Wizyta w tym mieście była dla Piłsudskiego niezapomnianym przeżyciem. 14 maja 1919 r. rozpoczął ofensywę na wschodzie. Nie zamierzał jednak współdziałać z tzw. białą armią Denikina. W grudniu Piłsudski doszedł do porozumienia z Petlurą w sprawie granicy polsko-ukraińskiej, która miała przebiegać wzdłuż Zbrucza i Horynia. Pod koniec 1919 roku po raz pierwszy rząd bolszewicki w osobie ministra spraw zagranicznych Cziczerina złożył propozycję zawarcia „trwałego pokoju”.

31 stycznia 1920 roku podczas obrad Rada Miejska pod przewodnictwem burmistrza Starosteckiego postanowiła nadać Józefowi Piłsudskiemu honorowe obywatelstwo miasta Radomska oraz wypłacić z Kasy miejskiej 5000 marek polskich.

28 lutego 1920 r. urodziła się Piłsudskiemu druga córka. W dniu swoich imienin w roku 1920 Piłsudski został wybrany Marszałkiem Polski. 25 kwietnia rozpoczął kolejną ofensywę polską na wschodzie, która jednak załamała się i 26 maja to Rosjanie przystąpili do kontruderzenia. Wówczas Piłsudski zamierzał wycofać wojsko na linie poniemieckich umocnień z czasów wojny. Sytuacja stawał się coraz bardziej niebezpieczna, gdyż wojska Tuchaczewskiego zbliżały się do Warszawy codziennie przeciętnie o 20 km. W tej sytuacji 6 lipca 1920 r. Marszałek oddał swą osobę do dyspozycji Rady Obrony Państwa określając swoja rolę jako „ofiarnego kozła”. W tydzień później na żądanie Hallera zgłosił gotowość złożenia dymisji. 27 lipca wydał dyrektywę do kontruderzenia w oparciu o Brześć. Dzień później nastąpiło uderzenie na „konarmię” Budionnego. Z frontu do Warszawy Piłsudski wrócił 2 sierpnia.

W nocy z 5 na 6 sierpnia 1920 r. przypadł jak to określił Marszałek „czas znalezienia wyjścia, czas podjęcia decyzji”, ze świadomością ryzyka przy konieczności „łamania się z sobą”. Wówczas „nie na jakiejś naradzie, lecz w samotnym pokoju w Belwederze Marszałek przepracował samego siebie dla wydobycia decyzji”. Przybrała ona postać „nakazu do przegrupowania” oznaczającego uderzenie grupy manewrowej znad Wieprza na skrzydła i tyły atakujących wojsk nieprzyjacielskich. O napięciu sytuacji może świadczyć fakt, iż prawdopodobnie prawica planowała zorganizowanie zamachu na jego osobę. 12 sierpnia Piłsudski wyruszył na front, a żegnającemu go premierowi Witosowi powierzył list, w którym składał swą dymisję ze stanowiska Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza. Wyjazd na frontową kwaterę do Puław jak pisze jeden z jego biografów był dla niego „przekroczeniem Rubikonu”. Decydujące uderzenie wyznaczył na 17 sierpnia później przesunął je na 16 sierpnia. Zaskoczony wydarzeniami Tuchaczewski dopiero 18 sierpnia wydał rozkaz do odwrotu. Na początku września doszło do walk z Litwinami. Piłsudski nie mógł jednak pozwolić sobie na walkę z nimi. Do decydujących starć doszło 20 września. 8 października doszło do inspirowanego przez niego tzw. buntu Żeligowskiego. Dzień później wojska polskie wkroczyły do Wilna. 12 października podpisano w Rydze umowę rozejmową z bolszewikami, która wchodziła w życie o północy z 18/19 października 1920 r.

Rok 1921 przyniósł stabilizację państwową jak i osobistą Piłsudskiego. 17 marca uchwalono Konstytucję marcową, dzień później podpisano pokój z Rosją. 18 maja sejm przedłużył Piłsudskiemu do końca 1922 r. sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa. W połowie roku nabył dom w Sulejówku. Pod koniec lipca wniesiono do sejmu wniosek o wotum nieufności dla Piłsudskiego, który jednak wbrew nadziejom prawicy upadł. W połowie sierpnia zmarał żona Piłsudskiego Maria. Na jej pogrzebie Marszałka reprezentował brat Jan.

17 października 1921 r. miała miejsce długo oczekiwana wizyta Piłsudskiego w Radomsku. Na posiedzenie Rady Miejskiej przybył po godzinie 18. Burmistrz Radomska Starostecki w przemówieniu podniósł jego wielkie zasługi dla Ojczyzny oraz wręczył mu dyplom pierwszego honorowego obywatela miasta Radomska. Naczelnik z powodu przeziębienia w kilku tylko słowach podziękował za uznanie i życzył miastu pomyślnego rozwoju. Na prośbę burmistrza złożył swój podpis w księdze protokołów. Po godzinie 1900 doszło do drugiego spotkania z przedstawicielami miasta oraz powiatu, tym razem w „Kinemie”. Tam Naczelnik mimo choroby wygłosił przemówienie po raz kolejny podziękował za serdeczne przyjęcie. Poruszył również sprawy wagi państwowej. „Wojsko – mówił – miało ciężkie zadanie, gdyż tak organizację wewnętrzną, jako też obronę kraju zewnętrzną, lecz zadanie swoje spełniło. Teraz kolej na prace pokojową, mającą na celu doprowadzić do równowagi ruinę moralną i fizyczna milionów ludności. Praca to jest ciężka, gdyż trzeba w niej wyrzec się niejednych swoich przyzwyczajeń i upodobań, trzeba zdecydować się na ofiary i to poważne, a wtedy będziemy mieli pomyślny skutek. Starostwo Radomskowskie nie będzie chyba w tyle za innemi, lecz znajdzie się w rzędzie pierwszych”. Kończąc swe przemówienie wzniósł toast za pomyślność powiatu.
        
Kilka dni później 25 października Piłsudski ożenił się z Aleksandrą Szczerbińską. Na początku grudnia oświadczył, że nie będzie kandydował na prezydenta. 14 grudnia przekazał władzę na ręce prezydenta Narutowicza, mimo iż osobiście był przeciwny jego kandydaturze. Wiedział bowiem, że Narutowicz był ciężko chory. W swojej mowie stwierdził, iż „jako oficer polski służby czynnej, który nigdy przed nikim nie stawał na baczność”, uczynił ten gest przed Polską, którą reprezentował Narutowicz. Nie przypuszczał, że dwa dni później kadencja Narutowicza dobiegnie końca. Jego zabójstwo było dla Marszałka kolejnym życiowym ciosem. Przystąpił do walki ze swoimi oponentami, gdyż moralnie czuł się odpowiedzialny za śmierć Narutowicza.

Pod koniec 1922 roku sporządził swoisty testament polityczny. Wkrótce usunął się z wojska. Po usunięciu się z funkcji publicznych uznał, że nie obowiązuje go już „pieczęć milczenia”. Zerwał z nią w Sali Malinowej hotelu Bristol 3 lipca 1923 roku, kiedy to wygłosił przemówienie przed wycofaniem się z życia politycznego. W dość ostry sposób zaatakował swoich oponentów. Dał wręcz upust swojemu moralnemu obrzydzeniu. Następnie wyjechał do Sulejówka, gdzie poświęcił się rodzinie, pisaniu prac oraz wykładom. Równie pilnie śledził sytuację polityczną. Już w sierpniu 1923 r. na zjeździe legionistów stwierdził, że jest „zdecydowany wyjść naprzód, aby szacunek dla pracy i państwa polskiego zdobyć”. Do jesieni 1925 roku wierzył, że konieczność jego powrotu zostanie dostrzeżona i zaaprobowana przez większość społeczeństwa. Wierzył, że powróci do Belwederu nie tylko z jego przyzwolenia, ale na wyraźne tej części społeczeństwa wezwanie.

Marszałek nie wyizolował się w Sulejówku, przemierzał wszerz i wzdłuż całą Polskę. Jego powrót do polityki po raz pierwszy otworzył się przy próbie stworzenia rządu przez Thugutta. Drugi raz miało to nastąpić na prośbę Sosnkowskiego po utworzeniu rządu Grabskiego. Do lata 1924 roku prawica nie życzyła sobie obecności Piłsudskiego w wojsku, od jesieni zaś generałowie. 15 listopada 1925 roku doszło do demonstracji w Sulejówku. Wówczas Gustaw Orlicz–Dreszer stwierdził, „gdy dziś zwracamy się do Ciebie mamy także bóle i trwogi, do domu wraz z nędzą zaglądające. Chcemy byś uwierzył, że gorące chęci nasze, byś nie zechciał być w tym kryzysie nieobecny, osierocając nie tylko nas wiernych Twoich żołnierzy, lecz i Polskę”.

Odpowiedź Piłsudskiego rozminęła się jednak z oczekiwaniami legionistów. Zamierzał dojść do władzy w sposób rewolucyjny do jesieni 1926 roku. Wówczas nie przewidywał rozwiązania siłowego. 7 stycznia 1926 roku Moraczewski podjął próbę postawienia „sprawy Piłsudskiego” na porządku dziennym. 11 stycznia podniósł sprawę powrotu Piłsudskiego do pracy państwowej. Wiosną 1926 roku Piłsudski przeszedł do werbalnej ofensywy. Nastąpiło w społeczeństwie przekonanie o możliwości rozwiązania siłowego. 9 maja Witos w wywiadzie prasowym domagał się aby Piłsudski wyszedł z ukrycia i wziął odpowiedzialność za państwo. Dzień później Witos został premierem. Było to wyzwanie dla Piłsudskiego, które Marszałek podjął. W odpowiedzi, jakiej udzielił na łamach „Kuriera Porannego” zarzucił władzy „przekupstwa wewnętrzne i nadużycia rządowej władzy bez ceremonii we wszystkich kierunkach dla partyjnej i prywatnej korzyści”.

Rano 12 maja rozpoczęła się w Rembertowie koncentracja sił wiernych Marszałkowi. Piłsudski wówczas jeszcze nie przewidywał marszu na Warszawę. Sądził, że wystarczy jego osobiste spotkanie z prezydentem Wojciechowskim. Wyjechał do Warszawy, ale nie zastał prezydenta. Do ich spotkania doszło o godzinie 16 na moście Poniatowskiego. Nie dało ono jednak oczekiwanych przez Piłsudskiego rezultatów. Marszałek stanął przed alternatywą kapitulacji bądź podjęcia walki zbrojnej. Zdecydował się na to drugie rozwiązanie. Doszło do walki o stolicę. Godzinę po północy 15 maja Rataj przyjął dymisyjne pismo Wojciechowskiego. Rano tegoż dnia ogłoszono, że Wojciechowski „zrzekł się władzy na rzecz Marszałka Piłsudskiego i uznał go za jedynie godnego i powołanego do rządzenia Polską”. Piłsudski mógł wówczas sprawować władzę niemal dyktatorską. Nie zdecydował się jednak na takie rozwiązanie. 29 maja 1926 r. wygłosił przemówienie sejmowe. Przypomniał w nim, że „warunki tak się ułożyły”, iż mógł ich tj. posłów nie wpuścić na salę obrad kpiąc z nich wszystkich. Przestrzegał jednak, iż jest to próba „czy można jeszcze w Polsce rządzić bez bata”.

31 maja 1926 r. został wybrany prezydentem. Urzędu jednak nie przyjął. Prezydentem został Ignacy Mościcki. Piłsudski jako minister spraw wojskowych wszedł do rządu Kazimierza Bartla. Jego celem politycznym była zmiana konstytucji. Pierwsza próba została podjęta w sierpniu 1926 r. kiedy uchwalono tzw. nowelę sierpniową. 6 sierpnia z kolei prezydent ogłosił dekret w sprawie dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i o ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Obie te funkcje Marszałek pełnił aż do śmierci. Mimo, iż był zniechęcony do partii, sam musiał stworzyć własne ugrupowanie. Deklaracja nowej partii, która nosiła nazwę Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem Marszałka Piłsudskiego została ogłoszona 19 stycznia 1928 roku. W marcowych wyborach ugrupowaniu temu nie udało się zdobyć sejmowej większości. Wówczas doszło do konsolidacji opozycji, która na forum sejmowym starała się walczyć z Piłsudskim wykorzystując w tym celu m.in. sprawę Czechowicza. W tym czasie Piłsudski zdecydował się na rozprawę z opozycją. 29 sierpnia 1930 r. został rozwiązany sejm, a w nocy z 9/10 września czołowi politycy opozycji zostali aresztowani i osadzeni w twierdzy w Brześciu. W listopadowych wyborach BBWR zdobył wystarczającą ilość głosów w sejmie, która pozwalała na zmianę konstytucji.
        
Coraz bardziej chory Piłsudski zdołał zabezpieczyć granice Polski paktami o nieagresji z ZSRR – 25 lipca 1932 r. i z Niemcami – 26 stycznia 1934 r. 17 czerwca 1934 r. po zabiciu przez nacjonalistów ukraińskich ministra Pierackiego, Piłsudski zaakceptował projekt utworzenia obozu internowania dla „osób zagrażających bezpieczeństwu publicznemu”. Na niespełna miesiąc przed śmiercią Piłsudskiego – 23 kwietnia 1935 roku uchwalono nową konstytucję. Podpis pod nią wydobył od Marszałka Józef Beck. Był to zapewne ostatni podpis Piłsudskiego na dokumencie rządowym. Jak napisał w swej książce jeden z biografów Piłsudskiego „ironiczny grymas historii, sprawił, że prezydenckie uprawnienia krojone na miarę Piłsudskiego, przyznające głowie państwa, rzeczywistą, najwyższą władzę, przypadły Mościckiemu”.

25 kwietnia 1935 roku z ust wiedeńskiego profesora Wenckebacha padła diagnoza, że życie Marszałka dobiega końca. Tuż przed jego zgonem jeden z lekarzy Antoni Stefanowski przywiózł z Lasek księdza Korniłowicza. Było to jak pisał „namaszczenie olejami i gdy ks. Władysław głośno się modlił Marszałek jak gdyby się ocknął, podniósł rękę do góry (a leżał nieprzytomnie bez ruchu uprzednio), jak gdyby chciał pożegnać czy też błogosławić i w kilka minut później w obecności ks. Władysława zmarł”. Była godzina 2045 12 maja 1935 roku. Tak żył… Honorowy obywatel Radomska.

Przemysław Jafra (Legion)

Tekst ilustrowany rysunkami z albumu „Józef Piłsudski w rysunkach Zdzisława Czermańskiego” Wydawnictwo im 11Listopada. Ksero albumu pochodzi z zakonspirowanego punktu kolportażu wydawnictw drugiego obiegu w Łodzi, przywiezione do Radomska z innymi materiałami w 1981 roku tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego. Archiwum przechowywane w innej części Kraju powróciło przed kilku laty do właściciela. (Z.W).


Copyright © 2000 – 2008 Zdzisław Wiśniewski   wszelkie prawa zastrzeżone.